Home  »  Bedrijfsgroepen »  Koperdraaiers, koperpletters en koperslagers

Koperdraaiers, koperpletters en koperslagers

Tags:  

Koperdraaiers, koperpletters en koperslagers


De koperslagers, -pletters en -draaiers vormen een zeer oude bedrijfsgroep. Aan het eind van de vorige eeuw waren er nog vele, deels ambachtelijke bedrijven en bedrijfjes actief. In de loop van deze eeuw is de bedrijfsgroep vrijwel geheel verdwenen.
Het koper werd gevormd door slaan (drijven of ciseleren), pletten (walsen) of draaien. Het produkt kon vervolgens gegalvaniseerd, gebruineerd of gevernist worden. Tot het produktassortiment behoorden huishoudelijke gebruiksvoorwerpen, kunst- of siervoorwerpen en dakdekkingsmateriaal.

Stoffen

Grondstoffen: koper; galvaniseerzouten; bruineerzouten (natrium- en kaliumpolysulfiden, kopernitraat, -acetaat, -sulfaat); vernissen.
Hulpstoffen: ontvettingsmiddelen; beitsvloeistoffen (zwavel- of salpeterzuur); slijp- en polijstmiddelen; pekmengsel.
Produkten: huishoudelijke gebruiksvoorwerpen; verlichtingsornamenten; kunst- of siervoorwerpen; koperplaat (van de koperpletterijen).
Afvalstoffen: resten koper; metaalstof van het slijpen en polijsten; verontreinigde beitsvloeistoffen, ontvettingsmiddelen, galvaniseerbaden en bruineerbaden.

Processen

Koperslagerij
Uitgaande van een ronde plaat koper werd door langdurig kloppen met verschillend gevormde hamers een voorwerp - bijvoorbeeld een vaas of een bord - gevormd. Het voorwerp werd ondersteund door een metalen staaf, de zogenaamde staak. Door het langdurige slaan treden spanningen in het koper op waardoor het bros wordt. Om dit te verhelpen, moest het koper gedurende het slaan herhaaldelijk verhit worden, het zogenaamde uitgloeien, waardoor de spanningen opgeheven worden.
De bewerking om gebruiksvoorwerpen te vervaardigen, wordt ook wel drijven genoemd. Een meer verfijnde vorm hiervan is het ciseleren. Hierbij werden allerlei versieringen in reliëf op het koperen voorwerp aangebracht met behulp van kleine beiteltjes. De koperslager zette hiertoe het bord vast in een mengsel van pek en steenslijpsel (of rode aarde) of vulde de vaas ermee, zodat de oppervlakken bewerkt konden worden zonder dat het koper indeukte.
Rond 1900 werd veel van het 'huishoud-koper' al grotendeels machinaal vervaardigd door forceren. Dit vond plaats op een draaibank: een houten of metalen model werd samen met een koperen plaat op de draaibank geklemd en snel rondgedraaid. Met behulp van een stuk hout of staal werd de plaat om de vorm heen gedrukt (geforceerd). Het voorwerp moest tijdens de bewerking herhaaldelijk uitgegloeid worden.
Volledig machinale produktie van koperen voorwerpen vindt plaats door persen en stampen. Hierbij wordt een koperen plaat onder hoge druk tussen twee stalen modellen tot een voorwerp geperst.

Koperdraaierij
Hierbij werd een werkstuk op een draaibank geklemd en snel rondgedraaid. Met stalen beitels werd nu metaal weggenomen ('afgedraaid') tot de gewenste vorm bereikt was.

Koperpletterij
In een koperpletterij werd koper met behulp van walsen tot dunne platen geplet. Deze platen werden bijvoorbeeld voor dakbedekking of dakgoten gebruikt, maar ook voor verdere bewerking door drijven. Het aantal koperpletterijen was veel geringer dan het aantal koperslagerijen en -draaierijen.

Behalve de hierboven beschreven processen werd in een koperslagerij ook wel koper gegoten. De geproduceerde voorwerpen werden vaak nog verder bewerkt. Allereerst door slijpen en polijsten zodat oneffenheden weggenomen werden. Vervolgens werden er ook behandelingen uitgevoerd om het koper ouder te laten lijken (patineren of bruineren), of met een ander metaal te bedekken (galvaniseren). Alvorens deze behandelingen uitgevoerd konden worden, moest het koper ontvet en gebeitst worden.
Als voorbeeld wordt het veel toegepaste bruineren besproken. Het bruineren heeft tot doel het koper een bruine kleur te geven. Daartoe dompelde men het ontvette en gebeitste voorwerp in een oplossing van zwavellever (een mengsel van natrium- en/of kaliumpolysulfiden) waardoor het koper zwart werd (ook andere zouten zoals kopernitraat, -acetaat of -sulfaat werden gebruikt). Vervolgens werd het koper geschuurd met water en fijn zand tot de gewenste bruintint verkregen was. Na het behandelen van de voorwerpen werden zij ter bescherming tegen verwering vaak nog gevernist.

De bedrijfsgroep in Noord-Brabant

jaar
arbeiders
bedrijven
grootte
1819
64
65
1
1893
43
3
14
1912
91
13
7
1950
-
-
-

Volkstellingen: deze bedrijfsgroep is niet onderscheiden in de publikatie van Kurstjens (1987).

In 1915 (Adressen van fabrieken in Nederland) waren er in Noord-Brabant 82 koperslagerijen, -pletterijen en -draaierijen aanwezig. Zij worden in het overzicht met naam en adres vermeld. In 1950 werd de bedrijfsgroep niet meer onderscheiden.

Bedrijven bij naam
Tussen haakjes het jaar van vermelding.
Bergen op Zoom: M.C.J. Pilaar, koperslagerij (1880, 1890).
Breda: H.K.M. Hamer, potten en pannen (1917).
Den Bosch: G.F. van Gerve, koper- en metaaldraaierij, kopergieterij, 28 arbeiders in 1893 (1859, 1870, 1880, 1890, 1893, 1917); M.L. van Bergen, koperwerk (1917).
Eindhoven: F. & C. J. v. Gerdinge, firma A.A. v. Gerdinge, koperslagerij (1880).
Helmond: Gebr. v.d. Meulen, koperslagerij (1890).
Heusden: G. van Laarhoven, koperslagerij, 3 arbeiders in 1893 (1880, 1890, 1893).
Roosendaal: Ad. Tiebackx, koperwerk (1917).
Tilburg: Broeckx-Smulders, koperslagerij, 12 arbeiders in 1893 (1890, 1893); fa. G. Boink Meijer, koperwerk (1917).
Waalwijk: C.A. Vos, gasfabriek en koperdraaierij (1880).

Modelschema koperdraaiers, koperpletters en koperslagers (sbi 34.89)
J=6*
t
b
p
e
koper en koperverbindingen (g)
B
A
51-74
laag
ontvettingsmiddelen (h)
D
E
6-10
middel
pek (h)
A
A
2-5
laag
polusulfiden (g)
C
C
2-5
middel
salpeterzuur (h)
C
C
2-5
middel
vernis (g)
D
X
2-5
middel

g=11-20 (14), l=150 (1800-1950)

Literatuur
GISPEN, W.H., Het sierend metaal in de bouwkunst, Rotterdam 1925.
LANS, J.R. van der, 'De Koninklijke metaalwarenfabriek van J.N. Daalderop en Zonen te Tiel' Katholieke Illustratie 41 (1907) 394-402.
OUDEN, A. den, Oude techniek, 14-20, Eindhoven 1989.
'Karakterschets J.A. Pool jr.' De Hollandsche Revue 6 (1901) 173-189.



 

Post a comment

Your Name or E-mail ID (mandatory)

Note: Your comment will be published after approval of the owner.





 RSS of this page

copyright © Jurgen Nieuwkoop (1993)